روایت فارن پالیسی از «مردی که نماینده رژیم ایرانِ پس از روحانیت است»

فارن پالیسی در مقاله‌ای تحت عنوان «مردی که نماینده رژیم ایرانِ پس از روحانیت است» به محمد باقر ذوالقدر پرداخته و می‌نویسد جمهوری اسلامی برای این ساخته شد که توسط روحانیون اداره شود. اما امروز به‌طور گسترده توسط چیزی دیگر اداره می‌شود.  فارن پالیسی می‌نویسد، بسیاری گفته‌اند جنگ با ایالات متحده و اسرائیل، حکومت ایران را به دست نهاد امنیتی تندرو آن سپرده است. این روایت جذابی است، اما به‌طور بنیادین ناقص. نظامی‌شدن سیاست در ایران نه با جنگ کنونی آغاز شد و نه با بحران‌های یک دهه اخیر. براساس این مقاله حکومت امنیتی کنونی ظهور نکرده بلکه به نتیجه رسیده است و برای فهم آن بهتر است نه با ایدئولوژی یا ژئوپولیتیک، بلکه با کارنامه یک چهره در حال صعود، محمدباقر ذوالقدر آغاز کنیم. انتصاب ذوالقدر به جای علی لاریجانی، مشاور ارشد امنیتی که در جنگ اواسط مارس کشته شد، صرفا یک جابجایی اداری دیگر نیست. این انتصاب نشانه ورود آرام نوعی از چهره‌هاست که مدت‌ها پشت صحنه جمهوری اسلامی را شکل داده‌اند و اکنون آشکارتر وارد صحنه می‌شوند. ذوالقدر یک سیاستمدار به معنای متعارف نیست. او هرگز به انتخابات، محبوبیت عمومی یا حتی دیده‌شدن مستمر تکیه نکرده است. مسیر حرفه‌ای او تقریبا به‌طور کامل در چیزی که می‌توان «معماری سخت نظام» نامید شکل گرفته: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دستگاه اطلاعاتی، و شبکه‌های درهم‌تنیده‌ای که این نهادها را به دولت وصل می‌کند. او متعلق به نسلی است که پیش از شکل‌گیری کامل دولت شکل گرفت. خانه سیاسی اولیه‌اش «منصورون» بود؛ یک شبکه مخفی انقلابی که اعضایش بعدها به سطوح بالای سپاه پاسداران رسیدند. در این فضا، ایدئولوژی، امنیت و سازماندهی حوزه‌های جدا نبودند؛ همه یک چیز بودند. جنگ ایران و عراق این شکل‌گیری را سخت‌تر کرد. نقش ذوالقدر در یگانی از سپاه به نام «ستاد رمضان» او را در نقطه تلاقی جنگ، اطلاعات و عملیات نیابتی قرار داد. این فقط تجربه میدان جنگ نبود، بلکه نوعی آموزش در شیوه‌ای خاص از اعمال قدرت بود: غیرمستقیم، شبکه‌ای و درهم‌تنیده با مرزها و نهادها. پس از جنگ، او وارد سیاست نشد. بلکه سیاست به‌تدریج شبیه همان جهانی شد که او پیش‌تر در آن زندگی می‌کرد. طی بیش از یک دهه در بالاترین سطوح سپاه، از جمله به‌عنوان جانشین فرمانده، ذوالقدر نفوذ خود را نه از طریق قدرت عمومی، بلکه از عمق نهادی به دست آورد. او در عمل به «مرد سیم‌کشی داخلی سیستم» تبدیل شد. فارن پالیسی در ادامه به دوره موسوم به اصلاحات در زمان ریاست‌جممهوری محمد خاتمی اشاره می‌کند و ی‌نویسد مسیر ذوالقدر تنها در بستر یک تغییر گسترده‌تر قابل فهم است؛ تغییری که از اواخر دهه ۱۹۹۰ آغاز شد. فارن پالیسی می‌نویسد، آن لحظه واکنش ایجاد کرد. در جریان اعتراضات دانشجویی سال ۱۹۹۹، فرماندهان ارشد سپاه پاسداران هشدار صریحی به خاتمی دادند و اعلام کردند در صورت پیشروی اصلاحات، ارتش مداخله خواهد کرد. از جمله امضاکنندگان، محمدباقر قالیباف بود که بعدها به مناصب عالی رسید. این یک کودتا به معنای دقیق نبود، اما بسیار فراتر از آن اثر داشت. سپاه قدرت را تصاحب نکرد؛ بلکه حدود آن را تعریف کرد. از آن نقطه به بعد، ارتش دیگر فقط یکی از ستون‌های نظام نبود؛ داور نهایی آن شد. در همان زمان، رخداد دیگری لایه تاریک‌تری از دولت را آشکار کرد: قتل‌های زنجیره‌ای مخالفان و روشنفکران که بعدا به برخی عناصر وزارت اطلاعات نسبت داده شد. توضیح رسمی «عوامل خودسر» کمتر کسی را قانع کرد. پیام روشن بود: خشونت در دفاع از نظام، نیاز به مجوز علنی ندارد. این دو تحول، یکی آشکار و دیگری پنهان، نقطه عطفی ایجاد کردند. نشان دادند که زیر نهادهای رسمی ایران، منطق قدرتی موازی وجود دارد که بیش از نمایندگی، به کنترل اهمیت می‌دهد. این منطق در سال ۲۰۰۹ غیرقابل انکار شد. وقتی میلیون‌ها ایرانی برای اعتراض به نتیجه انتخابات ریاست‌جمهوری به خیابان‌ها آمدند، پاسخ نه از طریق مذاکره سیاسی، بلکه با زور داده شد. سپاه و بسیج به‌طور قاطع جنبش سبز را سرکوب کردند و قوه قضائیه نیز با بازداشت‌های گسترده و احکام سنگین همراه شد. اهمیت ۲۰۰۹ فقط در شدت سرکوب نبود، بلکه در وضوح آن بود. مرکز ثقل نظام جابجا شده بود. نهادهایی که زمانی در پس‌زمینه عمل می‌کردند، به خط مقدم آمده بودند. انتخابات ادامه یافت، اما در چارچوب‌هایی که توسط بازیگرانی که توان و اراده عبور از آن را داشتند، کنترل می‌شد. از آن زمان، روند روشن بود: آنچه پنهان بود آشکار شد، و آنچه استثنا بود به قاعده تبدیل شد. دولت امنیتی دیگر ابزار اضطراری نبود، بلکه به شکل پیش‌فرض حکمرانی تبدیل می‌شد. مسیر چهره‌های کلیدی این تحول را نشان می‌دهد. لاریجانی نماینده مدل قدیمی قدرت بود: بخشی ایدئولوگ، بخشی تکنوکرات، بخشی میانجی. او می‌توانست بین نهادها حرکت کند و با مخاطبان مختلف صحبت کند. قالیباف نماینده دوره گذار است: فرمانده سابق سپاه که وارد نقش‌های غیرنظامی شد—رئیس پلیس، شهردار تهران، رئیس مجلس—و ترکیبی از اعتبار امنیتی و تجربه اداری را با هم داشت. فارن پالیسی در ادامه می‌نویسد اما ذوالقدر نماینده چیزی متفاوت است. او پل میان جهان‌ها نیست؛ محصول یک جهان است. او میان سیاست و نظامی‌گری میانجی‌گری نمی‌کند؛ بلکه ادغام آنها را نمایندگی می‌کند. و این معنای عمیق صعود اوست: دیگر فقط این نیست که نیروهای امنیتی وارد سیاست شده‌اند، بلکه نیاز به میانجی‌گری سیاسی در حال کاهش است. امروز، نهاد امنیتی دیگر صرفا تعیین‌کننده مرزها نیست، بلکه مستقیم حکومت می‌کند. سپاه پاسداران و شبکه‌های وابسته به آن در سراسر دولت نفوذ کرده‌اند: از سیاست خارجی تا بخش‌های کلیدی اقتصاد و حتی نتایج سیاسی. در همین حال، نهاد روحانیت—منبع اصلی مشروعیت نظام—روزبه‌روز حاشیه‌ای‌تر شده است. زبانش باقی مانده، نهادهایش پابرجاست، اما نقش آن در شکل‌دهی به تصمیمات کاهش یافته است. براساس این مقاله، رژیم ایران هویت ایدئولوژیک خود را کنار نگذاشته، اما آن را حول مرکز ثقل دیگری بازآرایی کرده است و صعود سپاه براساس الگوی تمرکز قدرت سیاسی حول چهره‌ای که توان تحمیل انسجام بر یک سیستم پراکنده را دارد، شکل گرفته است. فشار خارجی این روند را تسریع کرده، اما آن را ایجاد نکرده است. فارن پالیسی می‌نویسد، برای سیاست‌گذاران، پیامدها مهم است: فشار بیشتر احتمالا به اعتدال سیاسی منجر نمی‌شود، انتخابات محدود خواهد ماند، و رفتار خارجی ایران بیش از پیش بر منطق امنیتی استوار خواهد بود: بازدارندگی، تاب‌آوری و بقا. این به معنای ایستایی نیست، اما جهت حرکت روشن است: حکومت ایران به رژیم نظامی کلاسیک تبدیل نمی‌شود، اما به چیزی نزدیک به آن تبدیل می‌شود—دولتی که در آن قدرت نه بر روحانیت یا مذاکره سیاسی، بلکه بر نیروی سازمان‌یافته یک نهاد امنیتی استوار است که از سایه‌ها به مرکز آمده و اکنون در آن تثبیت شده است. جمهوری اسلامی هنوز با زبان حاکمیت روحانیت سخن می‌گوید، اما به‌طور فزاینده‌ای توسط کسانی اداره می‌شود که دیگر به آن نیازی ندارند. ایرانذوالقدرجمهوری اسلامی هنوز با زبان حاکمیت روحانیت سخن می‌گوید، اما به‌طور فزاینده‌ای توسط کسانی اداره می‌شود که دیگر به آن نیازی ندارندایندیپندنت فارسیدوشنبه, آوریل 20, 2026 - 02:45 <p>محمدباقر ذوالقدر-با استفاده از خبرگزاری‌های داخلی</p> سیاسی و اجتماعیType: newsSEO Title: روایت فارن پالیسی از «مردی که نماینده رژیم ایرانِ پس از روحانیت است»copyright: